Nghệ thuật chèo truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc, thấm đẫm hồn cốt văn hoá Việt Nam. Sự ra đời và phát triển của nghệ thuật chèo gắn với đời sống văn hoá đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, nghệ thuật chèo luôn đem đến cho nhân dân, đặc biệt là người dân lao động những “chiếu chèo”, “gánh chèo”… gắn liền với đời sống sinh hoạt hằng ngày. Hình ảnh anh Hề trong nghệ thuật chèo mang tính chất vui vẻ, trào lộng dân gian. Hề chèo là niềm vui, là nguồn cảm hứng sống động, mang đến sự thoải mái, niềm đam mê cho biết bao thế hệ khán giả yêu chèo. Biểu diễn Hề chèo thường đậm chất ngẫu hứng, tự do, phóng khoáng nhưng có chủ đích…, điều này đã tạo nên dấu ấn khá đặc biệt trong nghệ thuật chèo truyền thống dân gian Việt Nam.
Ngày nay, trên sân khấu chèo đương đại đang dần thiếu vắng những anh Hề, trong khi, tính ngẫu hứng của Hề chèo là một phần đại diện cho tiếng nói hồn nhiên, trong sáng nhưng cũng là vũ khí đấu tranh phê phán, đả kích những cái xấu nhẹ nhàng mà sâu cay của một bộ môn nghệ thuật sân khấu kịch hát truyền thống dân tộc. Có thể một số nhà biên kịch chèo hiện đại đã thấy trong sự kiện kịch của mình không có chỗ phù hợp để xây dựng nhân vật Hề, hay một số nhà đạo diễn thì lại thấy tuyến kịch đã chặt nên không còn đất dành cho Hề diễn nữa… Còn một số diễn viên thì từ lâu đã quên cá tính sáng tạo độc lập, họ đã phần nào quen với cách diễn phù hợp tâm lý xã hội thông thường, và ở họ dường như đã quên dần đi sự chủ động trong tính sáng tạo nghệ thuật biểu diễn ngẫu hứng của các cụ ta ngày xưa!
Trong nghệ thuật biểu diễn Hề chèo truyền thống, cụ thể là việc khảo sát mô hình, mô tả hệ thống động tác, sắc thái biểu cảm của các vai Hề, lịch sử vai diễn hay cấu trúc văn bản, ngôn từ, thi pháp nghệ thuật của các vai Hề… đã được các nhà nghiên cứu nghệ thuật lão thành tìm hiểu, phân tích, luận giải. Từ các công trình nghiên cứu của Giáo sư Trần Bảng, Phó Giáo sư Tất Thắng, Tiến sĩ Trần Đình Ngôn, Nhà nghiên cứu Trần Việt Ngữ... cho đến các bài báo, bài viết chuyên sâu về các vai Hề cụ thể gắn với các tên tuổi nghệ sĩ diễn Hề chèo qua nhiều thế hệ như: Nghệ sĩ Nhân dân Năm Ngũ, Nghệ sĩ Nhân dân Mạnh Tuấn, Nghệ sĩ Nhân dân Mạnh Phóng, Nghệ sĩ Nhân dân Ngọc Viễn, Nghệ sĩ Ưu tú Xuân Hinh,… đều đưa ra những nhận định khái quát cụ thể về nhân vật Hề chèo truyền thống.
Kể từ sau ngày đất nước thống nhất, sân khấu chèo xuất hiện xu hướng theo kiểu “chèo mới”, “chèo hiện đại”… nhưng phần đa đã bị cải biến và sự thành công trào lưu này không nhiều, đặc biệt là sự xuất hiện của nhiều loại hình nghệ thuật trong thời gian này cũng tác động không nhỏ đến hướng đi của nghệ thuật chèo. Trong bối cảnh ấy, sự ra đời của bộ ba chèo “Bài ca giữ nước” của Tào Mạt đã trở thành hiện tượng đặc biệt. “Bài ca giữ nước” đã thổi một luồng gió mới vào sự hồi sinh của nghệ thuật chèo. Bởi bộ ba chèo “Bài ca giữ nước” đã minh chứng cho điều mà nhiều người làm nghệ thuật chèo Việt Nam còn nghi ngờ: Chúng ta hoàn toàn có thể sáng tác và dàn dựng những vở “chèo mới” vừa phản ánh được những vấn đề của thời đại, vừa phù hợp với tư tưởng và thị hiếu thẩm mỹ của con người Việt Nam hiện đại, lại vừa đậm đà chất truyền thống của cha ông, thậm chí còn làm cho nó hay hơn, hấp dẫn hơn…
Điều đặc biệt hấp dẫn ở bộ ba chèo “Bài ca giữ nước” là ngoài nội dung, nghệ thuật của tác phẩm, tác giả Tào Mạt còn rất thành công trong việc cải biên, phát triển nhân vật Hề trong nghệ thuật chèo, đưa nhân vật Hề chèo trở lại sân khấu một cách có chủ đích và dần trở thành tâm điểm của nghệ thuật. Đó là sự thành công của Tào Mạt trong phát triển nghệ thuật chèo, đánh dấu sự trở lại và phát triển của chèo trong nghệ thuật kịch hát Việt Nam.
Với mong muốn đem đến cho bạn đọc, đặc biệt là những nhà nghiên cứu, những nghệ sĩ, diễn viên đam mê nghệ thuật có cái nhìn toàn cảnh hơn, sâu sắc hơn về sự phát triển của nghệ thuật chèo, điển hình là sự thành công trong phát triển nghệ thuật chèo của Nghệ sĩ Nhân dân Tào Mạt, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Nga - một diễn viên từng tham gia biểu diễn các vai Hề trong bộ ba chèo “Bài ca giữ nước”, một giảng viên bộ môn nghệ thuật chèo truyền thống đã nghiên cứu, biên soạn và giới thiệu cuốn sách “Từ vai Hề chèo truyền thống đến nhân vật Hề trong “Bài ca giữ nước” của Tào Mạt”. Cuốn sách tập trung làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển nhân vật Hề trong sáng tạo nghệ thuật chèo truyền thống nói chung, của Nghệ sĩ Nhân dân Tào Mạt nói riêng. Từ đó tìm ra những hướng đi mới cho việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá truyền thống của sân khấu nghệ thuật chèo Việt Nam.
Trong quá trình nghiên cứu, mặc dù đã rất cố gắng, song cuốn sách sẽ không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót; rất mong nhận được những góp ý của các nhà nghiên cứu, các nghệ sĩ, các đồng chí và bạn đọc để lần tái bản sau được hoàn thiện hơn.
Xin trân trọng giới thiệu cùng các đồng chí và bạn đọc!
NHÀ XUẤT BẢN
QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN
Thông tin xuất bản
- Tác giả
- TS. Nguyễn Thị Thanh Nga
- Thể loại
- Sách tham khảo
- Năm xuất bản
- 2024
- Số trang
- 164
- Khổ sách
- 14,5 x 20,5
