Không chỉ có phạm vi rất rộng, văn hóa còn thẩm thấu sâu vào hầu như tất cả mọi lĩnh vực đời sống xã hội tạo nên sự đa dạng, phức tạp, chồng chéo. Mỗi hướng/ ngành nghiên cứu đều có thể có một định nghĩa riêng về văn hóa tùy thuộc vào quan niệm, đối tượng, vai trò, chức năng đặc thù của mình. Thế nên hiện nay trên thế giới có tới khoảng 400 định nghĩa về văn hóa.
Ký hiệu học (semeiology) đang là hướng nghiên cứu triển vọng của nhiều chuyên ngành có nhiệm vụ tìm hiểu, cắt nghĩa các biểu tượng (symbol), vì xét đến cùng văn hóa là thế giới của biểu tượng. Xét về đại thể, khái quát ở mức cao nhất thì Ký hiệu học có một định nghĩa riêng: Văn hoá là tập hợp các hệ thống biểu tượng, quy định sự ứng xử của con người, làm cho một số đông người có thể giao tiếp với nhau, liên kết họ lại thành một cộng đồng riêng biệt. Quan niệm này được ủng hộ nhờ dựa trên một thực tế mang tính phổ biến là con người luôn sống và hoạt động trong thế giới ký hiệu, biểu tượng. Đi ra ngoài phố, ta bắt gặp tín hiệu đèn đỏ, đèn xanh… các bảng chỉ dẫn trường học, bệnh viện… Đi ra nước ngoài nghe thấy giọng nói tiếng Việt dâng trào trong ta cảm xúc về tình đồng hương, nghĩa đồng bào thiêng liêng, quý mến… Đó là những ký hiệu quy ước chung của cộng đồng, theo thời gian chúng được bồi đắp nhiều lớp phù sa văn hoá rồi lắng đọng thành biểu tượng. Cuộc sống luôn là sự giải mã để hiểu và tuân theo ý nghĩa biểu tượng. Mỗi dân tộc lại có một hệ biểu tượng tiêu biểu để thế giới biết đến, như Việt Nam là hình ảnh nón lá, tà áo dài, nước bạn Campuchia là hình ảnh Chùa Tháp… Nhắc đến một biểu tượng nổi tiếng, người ta nghĩ ngay đến vùng văn hóa đặc sắc như đấu trường La Mã gắn liền với thành Roma cổ điển, nói đến tháp đồng hồ Big Ben là liên tưởng đến một Luân Đôn hiện đại... Ở thời hội nhập toàn cầu hôm nay, biểu tượng càng được nhấn mạnh, coi đó như là những sứ giả văn hóa tin cậy trong việc kết nối, làm gần gũi nhau hơn giữa các quốc gia, các cộng đồng.
Như vậy, giải mã văn hóa là giải mã các biểu tượng, do vậy phải hiểu biểu tượng, phải đẩy vấn đề theo hướng triết học đi tìm cội nguồn phát sinh, bản chất, ảnh hưởng trong đời sống hôm qua và hôm nay… Là những hình ảnh (ký hiệu) được ký gửi vào đó những hàm nghĩa kín đáo của một cộng đồng, có biểu tượng mang tính phổ quát toàn nhân loại, như hoa hồng biểu tượng của tình yêu, chim bồ câu biểu tượng cho hòa bình… Lại có nhiều biểu tượng mang tính đơn lẻ, hạn hẹp chỉ có thể hiểu dưới ánh sáng văn hóa của một dân tộc nhất định, như trong nhiều nền văn hóa thì hành động gật đầu là biểu hiện sự đồng ý, cá biệt có nơi lại là không đồng tình... Biểu tượng luôn mang màu sắc biểu cảm cảm xúc rất sâu đậm. Nghe một điệu hát ru, ta nôn nao nhớ về quá khứ truyền thống ngàn năm ân tình, ân nghĩa. Nhìn màu cờ đỏ, nghe âm thanh của bài Quốc ca trước một trận đấu thể thao, trong ta dâng lên niềm tự hào dân tộc khó tả…
Là sự kết tinh các giá trị mang bản sắc văn hóa nên biểu tượng mang tính thông điệp rất rõ. Chỉ một hành vi mang tính biểu tượng trên bàn tay của một vị đại sứ nước nọ trên diễn đàn Liên Hợp quốc cũng có thể gây ra sự chia rẽ trên cả thế giới với thái độ đồng tình, ủng hộ hay phản đối,cự tuyệt...
Là thành tố cơ bản, là hạt nhân của văn hoá nên tìm hiểu, nghiên cứu biểu tượng sẽ thấy một cách toàn vẹn, trung thực, rõ ràng hơn bản sắc văn hoá. Thế giới sẽ biết và hiểu Việt Nam hơn qua biểu tượng nón lá, áo dài, mái đình làng, cây đa cổ thụ... Do vậy, nghiên cứu văn hoá không thể không nghiên cứu biểu tượng. Con đường này sẽ góp phần khắc phục lối nghiên cứu chung chung, có thể nói hay, nói đúng nhưng chưa thể nói mới, nói sâu, nói một cách bản chất về đối tượng. Nhất là với trường hợp các danh nhân văn hoá lớn giàu có về vốn sống, hiểu biết sâu sắc về sự đa dạng văn hoá, vĩ đại về tư tưởng, tinh tế trong ứng xử. Một nhà văn hoá kiệt xuất luôn tạo cho riêng mình một hệ thống biểu tượng mà trường hợp như Hồ Chí Minh là rất tiêu biểu, điển hình.
Mục đích của biểu tượng là để truyền gửi những ý nghĩa một cách nhanh chóng, dễ dàng, ngắn gọn, dễ hiểu. Như một tất yếu, là một nhà cách mạng, Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh sử dụng biểu tượng là vũ khí đấu tranh chống cái ác, cái xấu, cái phản động, tuyên truyền cổ vũ kêu gọi đoàn kết… một cách cực kỳ hiệu quả.
Hội thảo khoa học Quốc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh vào ngày 18 tháng 4 năm 2023 tại Roma (thủ đô của Italia) có tên “Quãng đời làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Italia”. Trước đó, ngày 14 tháng 5 năm 2022 tại Ấn Độ, Hội thảo “Hồ Chí Minh và Ấn Độ” (Ho Chi Minh and India) tổ chức ở Kolkata. Tháng 10 năm 2019, Hội thảo “Hồ Chí Minh toàn cầu” (Global Ho Chi Minh) được tổ chức tại thành phố New York - Mỹ. Các hội thảo đều khẳng định ở Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh là sự hội tụ tuyệt đẹp ba luồng văn hóa: Văn hóa yêu nước Việt Nam; văn hóa hòa bình, bình đẳng, bác ái của nhân loại tiến bộ và văn hóa giải phóng con người của Chủ nghĩa Mác. Các nhà nghiên cứu quốc tế đều nhấn mạnh hình ảnh Hồ Chí Minh không chỉ là vị anh hùng giải phóng dân tộc mà còn là cầu nối giữa Việt Nam với thế giới và nhân cách của Người mang tầm ảnh hưởng toàn cầu. Điều này khẳng định sự tôn trọng của giới học giả thế giới đương đại với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tư tưởng và những giá trị văn hoá cao đẹp của Người đang được cả nhân loại đón nhận.
Tự thân biểu tượng luôn mang một chiều sâu văn hoá, theo thời gian được bồi đắp, tích luỹ thêm các lớp nghĩa mới. Là hạt giống của cây văn hoá cổ xưa gieo vào mảnh đất đương đại, nảy mầm, lớn lên cho hoa quả ý nghĩa mới, do vậy biểu tượng luôn mang tính truyền thống. Giải mã biểu tượng cũng là một cách tìm về truyền thống. Không am hiểu sâu sắc “mẫu gốc” và hoàn cảnh lịch sử văn hoá, không tri giác tường tận mảnh đất đương đại, không thể tạo ra biểu tượng mới. Nhờ thấu hiểu sâu sắc thời xưa, nắm bắt quy luật vận động của thời nay, Hồ Chí Minh đã kiến tạo nên những biểu tượng có đặc trưng về loại hình là rất quen thuộc, giản dị, đời thường. Có thể đó là vật như hòn đá, cột cây số, là con vật ai cũng biết, là bộ phận trên cơ thể người, là hiện tượng thiên nhiên… vừa chính xác về nghĩa biểu vật (người đọc nhận ra ngay vật là chính nó) vừa giàu có, đa dạng, phong phú về biểu nghĩa (mà vẫn có mối liên hệ với nghĩa gốc một cách tự nhiên, hợp lý). Nhờ thế biểu tượng của Bác dùng mang tính truyền cảm cao, dễ đi vào lòng người. Thế nên việc nghiên cứu hệ thống biểu tượng ấy cũng là một cách tìm hiểu, học tập nhân cách lớn lao, thực sự vĩ đại, mang tầm nhân loại của Người.
Đích đến của nghiên cứu biểu tượng là tìm ra các cơ chế, các nguyên tắc tạo nghĩa. Biểu tượng càng lớn càng có nhiều cách tạo nghĩa khác nhau, cho nhiều nghĩa khác nhau. Cả cuộc đời vĩ đại của Hồ Chí Minh gắn liền với sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng loài người, gia tài văn hoá đồ sộ và bất hủ của Người cũng phục vụ cho sự nghiệp lớn lao ấy. Là một nhà văn hóa lớn kết tinh tinh hoa văn hóa của dân tộc Việt, của các nền văn hóa lớn trên thế giới cùng một trí tuệ bậc thầy sắc sảo hiếm thấy, một tấm lòng yêu quê hương đất nước, yêu thương con người sâu nặng, một tâm hồn nghệ sĩ lớn nên trong đời thường cũng như trong trước tác, Người sáng tạo cả một thế giới biểu tượng cực kỳ phong phú về cấu trúc, đặc sắc về hình thức biểu hiện, đa dạng về ý nghĩa, sâu sắc về hàm lượng thẩm mỹ, giàu có về cảm xúc, tinh tế trong cách sử dụng. Như một lẽ tự nhiên, đến lượt Hồ Chí Minh trở thành một biểu tượng văn hóa tầm nhân loại. Điều này đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) khẳng định Chủ tịch Hồ Chí Minh là “một biểu tượng xuất sắc về sự tự khẳng định dân tộc, đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam, góp phần vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội”. Năm 1980, ông Romesh Chandra trên cương vị Chủ tịch Hội đồng Hòa bình thế giới nhận định: “Bất cứ nơi nào chiến đấu cho độc lập tự do, ở đó có Hồ Chí Minh và ngọn cờ Hồ Chí Minh bay cao. Bất cứ ở đâu chiến đấu cho hòa bình và công lý, ở đó có Hồ Chí Minh và ngọn cờ Hồ Chí Minh bay cao. Ở bất cứ đâu nhân dân chiến đấu cho một thế giới mới, chống lại đói nghèo, ở đó có Hồ Chí Minh và ngọn cờ Hồ Chí Minh bay cao”. Năm 2000, với tư cách Chủ tịch danh dự Hội đồng Hòa bình thế giới, ông Romesh Chandra nhấn mạnh: “Trong nửa sau thế kỷ XX, có một từ đã xuất hiện trong tiếng nói của những người bảo vệ và kiến tạo hòa bình trên thế giới, một từ mà cùng một lúc mang rất nhiều ý nghĩa: đấu tranh, dũng cảm, anh hùng; và nó còn có ý nghĩa là chiến thắng, độc lập, tự do. Từ đó là Việt Nam. Và có một cái tên luôn luôn gắn với từ này - từ chỉ tên của một đất nước. Đó là Hồ Chí Minh… Người là niềm cảm hứng cho cuộc đấu tranh bất khuất của dân tộc mình, và cũng là nguồn cảm hứng cho tất cả các dân tộc đang đấu tranh cho những điều tốt đẹp nhất của nhân loại”. Đảng và nhân dân ta khẳng định: Người là tượng trưng cho tinh hoa của dân tộc Việt Nam, cho ý chí kiên cường, bất khuất của nhân dân Việt Nam suốt hàng nghìn năm lịch sử. Hồ Chí Minh đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của văn hóa Việt Nam và văn hóa nhân loại.
Nghiên cứu biểu tượng văn hoá của Bác Hồ là nhiệm vụ mới mẻ, khó khăn, dù cố gắng đến mấy, dù cố nâng mình lên để xứng đáng với đối tượng nghiên cứu đến mấy, cũng khó nói đây là thành tựu. Chỉ xin được ghi nhận tâm huyết của một công dân có tấm lòng kính yêu vô hạn Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới. Tập sách tập trung nghiên cứu những đơn vị cơ bản, giàu ý nghĩa nhất trong thế giới biểu tượng văn hóa của Hồ Chí Minh là những biểu tượng về truyền thống văn hóa - con người!
Với trường hợp các nhà văn hóa lớn như Hồ Chí Minh thì biểu tượng mà họ sáng tạo sẽ không có đáy, nói mãi không cùng. Để mở được những mã ấy phải có chìa khóa vàng được rèn từ mỏ quặng vốn sống, vốn hiểu biết, vốn trải nghiệm. Và không thể thiếu chất vàng ròng của tinh thần cần cù, tâm huyết, của cái tâm thật sự trong sáng. Do vậy công việc nghiên cứu sẽ là của nhiều người, nhiều thế hệ tiếp nối nhau mãi mãi. Những tìm tòi của chúng tôi cũng chỉ mới là bước đầu.
Tổ quốc Việt Nam, Dân tộc Việt Nam tự hào có Nhà văn hóa kiệt xuất Hồ Chí Minh. Nhân loại tự hào có một Danh nhân văn hóa Hồ Chí Minh. Nghiên cứu về Người luôn là một chân trời phía trước!
Cùng với các đại thụ văn hóa Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương... những giá trị văn hóa Hồ Chí Minh sẽ trở thành cổ mẫu với sự trẻ trung sinh lực văn hóa; khỏe khoắn tinh thần lạc quan; giàu có khát vọng sống; mạnh mẽ ý chí; phơi phới niềm tin, sẽ sản sinh và nuôi dưỡng biết bao những “mẫu con” sau này. Lịch sử cứ tiếp tục đi lên không ngừng nghỉ. Miền thượng nguồn sung sức tràn trề năng lượng, tất yếu vùng hạ lưu sẽ tươi mới dồi dào sức sống!
Xin chân thành cảm ơn Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để cuốn sách ra đời!
Xin chân thành cảm ơn và mong nhận được những góp ý, phê bình của các đồng chí và bạn đọc.
TÁC GIẢ
Thông tin xuất bản
- Tác giả
- PGS, TS. Nguyễn Thanh Tú
- Thể loại
- Sách văn học, nghệ thuật, văn hóa phẩm
- Năm xuất bản
- 2024
- Số trang
- 220
- Khổ sách
- 14,5 x 20,5
