Năm 1985, tôi làm biên tập viên hợp đồng cho Tạp chí Lịch sử quân sự. Tạp chí này có chuyên mục “Hồi ký” được bạn đọc yêu thích. Ban Biên tập yêu cầu tôi viết một hồi ký dài đăng ba bốn kỳ tạp chí. Đây là một thể tài mới đối với tôi đồng thời là một thử thách. Tôi vốn không phải là nhà văn. Thời làm Phó Tổng Biên tập Báo Quân đội nhân dân, tôi kiêm trách nhiệm trực tiếp chỉ đạo Phòng Thời sự quốc tế và chính sách trong nước nên phần nhiều viết những bài theo thể tài xã luận, bình luận và nghiên cứu.
Viết về hồi ký của một con người không phải là chuyện dễ. Chọn đối tượng để viết lại càng khó hơn. Phải chọn nhân vật thế nào cho khỏi hổ thẹn với lương tâm người cầm bút. Sau nhiều ngày suy nghĩ, cân nhắc, cuối cùng tôi đã lựa chọn đồng chí Lê Quảng Ba.
Anh Lê Quảng Ba người dân tộc Tày, là một đồng chí cách mạng lão thành, tham gia Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội năm 1932, lúc mới mười bảy tuổi. Là cán bộ cách mạng chuyên làm công tác vận động đồng bào các dân tộc thiểu số, rồi chuyển sang hoạt động quân sự theo yêu cầu của cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp để giải phóng dân tộc ta. Cuộc đời binh nghiệp của anh từ một thanh niên nông thôn sớm giác ngộ cách mạng trở thành một thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam ắt là có nhiều sự kiện lịch sử đáng ghi lại. Nhưng hồi ấy, tôi lại hiểu về anh quá ít, tôi phải tìm đọc các hồi ký của các đồng chí hoạt động cùng thời viết về anh. Song ghi lại cả cuộc đời cách mạng của anh đồng thời cũng là cuộc đời binh nghiệp của anh trong gần năm mươi năm thì khó có thể hoàn thành trong vài tháng, vả lại chỉ được đăng không quá bốn kỳ tạp chí. May mắn sao, khi đọc quyển “Đầu nguồn” của Nhà xuất bản Văn học đăng hồi ký của nhiều người, trong đó có hồi ký của anh, tôi thấy có nói đến đội du kích mười hai người, do anh làm đội trưởng. Thế là tôi đã có được chủ đề rồi. Tôi gặp anh, trình bày ý định muốn giúp anh chỉ viết một hồi ký về đội du kích mà anh làm Đội trưởng. Vả lại đề tài đó cũng thích hợp với điều kiện sức khỏe của anh. Không những thế, đây còn là một sự kiện lịch sử quan trọng trong thời kỳ đầu của quân đội ta, một đề tài quân sự độc đáo, rất phù hợp với Tạp chí Lịch sử quân sự, có nhiều bài học bổ ích và lý thú cho thế hệ anh hồi ấy và cho cả các thế hệ mai sau. Anh tỏ ra rất mừng và sẵn sàng kể lại cho tôi ghi chuyện Bác Hồ đích thân tổ chức ra đội du kích này. Người trực tiếp rèn luyện, dạy dỗ chỉ bảo ân cần và cụ thể để các anh em trong đội trở thành nòng cốt cho lực lượng vũ trang sau này.
Thế là tôi bắt tay vào việc ngay đầu năm 1986. Hồi đó anh đã bảy mốt tuổi, một lần bị xuất huyết não nhẹ, sức khỏe giảm sút nhiều, hai tay thường xuyên run run, đi lại khó khăn phải chống ba-toong, anh nói cũng rất khó khăn. Chúng tôi thống nhất mỗi tuần chỉ làm việc vào buổi sáng thứ năm, mỗi buổi từ hai đến ba tiếng đồng hồ, tuần sau đến đọc lại bài đã viết tuần trước cho anh nghe lại. Điều đáng mừng là trí óc anh còn minh mẫn, câu nào tôi viết không đúng ý anh thì anh chữa ngay, sau đó mới ghi tiếp lời anh kể.
Cũng có sự việc anh quên, mà tôi đã được biết qua hồi ký của người khác viết về anh. Tôi gợi lại thì anh sực nhớ và kể ra vanh vách, ghi không kịp. Có lần tôi đến thấy anh mệt nhiều phải nghỉ, tuy mệt nhưng anh rất cố gắng. Anh chân tình nói với tôi: “Mình biết bệnh tình mình khó qua khỏi. Ai mà biết mình sẽ ra đi lúc nào! Mình tự xác định phải hết sức cố gắng vì đây là công việc chung của cách mạng. Nếu mình không cố gắng hoàn thành hồi ký này mà đã phải ra đi thì có lỗi với cách mạng. Đây là tấm lòng của mình đối với Đảng, Bác Hồ đã đào tạo nên mình. Vì vậy, mình phải cố nhớ lại cho mai sau!”.
Tiếng nói chân thành nghẹn ngào của anh, những giọt nước mắt của anh nhỏ xuống trang giấy, đôi mắt tôi cũng nhòa lệ. Hình ảnh của anh, mới ngày nào còn là một chiến sĩ cách mạng trẻ trung, sôi nổi, mưu trí đầy dũng khí, hiên ngang đối phó với trùm phỉ Lỷ Síu, với quân đội của Tưởng Giới Thạch ở khu Thập Vạn Đại Sơn. Thế mà giờ đây, trước mặt tôi là một ông già râu tóc bạc phơ: “Cố nhớ lại cho mai sau!”. Câu nói ấy làm cho tôi rất xúc động, và càng quyết tâm thực hiện kế hoạch viết của mình. Tôi viết đến đâu, anh Ba nghe đọc lại xong thì tôi nộp ngay tòa soạn đến đấy, và hồi ký đã đăng được bốn kỳ tạp chí liền. Kể ra nếu để viết hoàn chỉnh hồi ký rồi đăng thì chắc chắn hơn.
Sau đó, năm 1987 tôi tiếp tục làm việc với anh, khai thác những tư liệu ít nhiều có liên quan đến anh và Đội du kích Pác Bó để xây dựng cuốn hồi ký của anh đầy đủ hơn, thành tập sách ra mắt bạn đọc vào đúng dịp kỷ niệm 100 năm Ngày sinh của Bác Hồ. Ý định ấy trùng hợp với tấm lòng của anh đối với Bác.
Và cuốn hồi ký “Bác Hồ và Đội du kích Pác Bó” được hoàn thành vào cuối năm 1987 trước khi anh qua đời được ba tháng, hưởng thọ 73 tuổi. Song sách chưa ra mắt bạn đọc được vào dịp kỷ niệm do nhiều nguyên nhân, trong đó có những khó khăn của thực tế xã hội: các loại sách về lịch sử, truyền thống… rất khó tiêu thụ.
Nhân dịp kỷ niệm 50 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, Ngày hội Quốc phòng toàn dân, hồi ký “Bác Hồ và Đội du kích Pác Bó” của đồng chí Lê Quảng Ba sẽ kể cho các bạn trẻ biết chủ trương của Bác xây dựng thí điểm một đội du kích tập trung và chỉ đạo hoạt động như thế nào. Ngay từ ngày đầu xây dựng đội, Bác đã chỉ rõ người đảng viên cộng sản bao giờ cũng đi tiên phong. Do đó, một chi bộ Đảng gồm sáu đảng viên ra đời làm hạt nhân lãnh đạo. Bác đã tự tay soạn thảo hai bản chỉ thị: “Một số nguyên tắc xây dựng và hoạt động của đội du kích” và “Mười điều kỷ luật của đội”. Bác chỉ định đội trưởng, đội phó, chính trị viên, trực tiếp duyệt danh sách các đội viên, duyệt kế hoạch huấn luyện và kế hoạch hoạt động của đội. Bác đặt tên đội là Đội du kích và bổ sung thêm nhiệm vụ thứ năm là: “Làm nòng cốt cho việc xây dựng lực lượng vũ trang và nửa vũ trang sau này”. Bác còn chỉ đạo hoàn chỉnh việc Việt hoá khẩu lệnh quân sự và làm mẫu động tác “chào súng”.
Bạn đọc sẽ được nghe kể lại những mẩu chuyện cảm động về những ngày Bác sống ở Pác Bó. Bác cùng sinh hoạt kham khổ, cùng tham gia canh gác như anh em, mặc dù không ai muốn Bác vất vả đêm hôm. Bác cũng trực tiếp tham gia sản xuất. Bác làm gương cho anh em từ việc tập thể dục, giữ bí mật quân sự cho đến việc tôn trọng phong tục tập quán của nhân dân các dân tộc, trọng người cao tuổi, yêu quý các cháu thiếu niên nhi đồng… Bác sống chan hòa với anh em như một người cha đối với các con nhưng rất nghiêm khắc khi người trong đội phạm sai lầm, bằng mọi cách giải thích cho anh em hiểu sai lầm của mình và tự giác sửa chữa một khi người phạm sai lầm đã nhận rõ mình sai. Bác rất bao dung chỉ dẫn cụ thể cách sửa chữa như thế nào, rồi sau đó còn kiểm tra lại.
Đội du kích chỉ tồn tại hơn hai năm (hơn một năm - phần cuối sách anh Lê Quảng Ba nói vậy) nhưng đội đã làm được nhiều việc lớn: khống chế được bọn thổ phỉ, bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản của nhân dân, hạn chế được sự sục sạo càn quét của binh lính địch, phân hoá và lôi cuốn được một bộ phận lý dịch ngả theo cách mạng. Được rèn luyện trong thực tế, đội có bước phát triển, không những có khả năng huấn luyện quân sự và chính trị theo chương trình đã học mà còn tổ chức được ba đội vũ trang châu và một số đội vũ trang tổng. Phát động được phong trào tự vệ và các đội tự vệ chiến đấu xã ở cả châu Hà Quảng, Hoà An và Nguyên Bình. Đội đã có sáu đồng chí được tuyển chọn vào Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân - đội quân chủ lực đầu tiên của quân đội ta. Song kết quả quan trọng nhất mà đội giành được là những hoạt động quân sự, chính trị của đội đã để lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng nhân dân các dân tộc Cao Bằng về một quân đội kiểu mới chưa từng có trong lịch sử nước ta. Một đội quân cách mạng từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu, một lòng một dạ trung thành với nhân dân, với sự nghiệp giải phóngđất nước khỏi ách thống trị của chủ nghĩa đế quốc thực dân và bọn phong kiến tay sai.
Những bài học của Đội du kích Pác Bó thì có nhiều. Mong các bạn trẻ tự rút ra những bài học bổ ích cho chính mình để tự nâng cao mình, đặng góp phần nhiều nhất vào công cuộc đổi mới đất nước nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh.
HOÀNG THẾ DŨNG
Thông tin xuất bản
- Tác giả
- Thiếu tướng Lê Quảng Ba - Hoàng Thế Dũng (ghi)
- Thể loại
- Sách văn học, nghệ thuật, văn hóa phẩm
- Năm xuất bản
- 2024
- Số trang
- 180
- Khổ sách
- 14,5 x 20,5
